Συνέντευξη της Σμαρώς Τζενανίδου στην Τέσυ Μπάιλα για το περιοδικό «Κλεψύδρα» (τ. 11, 11-11-2016)
- Έχετε πει πως το έργο σας χαρακτηρίζεται από την εμμονή στα χρώματα και τις απεριόριστες δυνατότητές τους, πως είναι μια εικαστική ματιά στο ρόλο της Μνήμης και στον τρόπο που αυτή καθορίζει την ατομική αλλά και τη συλλογική συμπεριφορά. Με ποιο τρόπο πιστεύετε πως το χρώμα μπορεί να πυροδοτήσει την ενεργοποίηση της Μνήμης;
Αναφέρεστε προφανώς στην τελευταία ατομική μου έκθεση, που είχε θέμα τη μνήμη. Το χρώμα, το οποίο παραμένει το κύριο εκφραστικό μου μέσο, ανάλογα με την έντασή του και τη φωτεινότητά του σηματοδοτεί τα συναισθήματα που προκαλούν οι αναμνήσεις: θετικά ή αρνητικά. Σαφώς εδώ υπάρχει ένας δημιουργικός υποκειμενισμός: ενδεχομένως είναι διαφορετικές οι νοηματοδοτήσεις για τον εικαστικό και για τον θεατή – δέκτη του έργου.
- Έμπνευση, ενθουσιασμός, πάθος. Αρκούν αυτά τα τρία στοιχεία για να πυροδοτήσουν τη δημιουργικότητά σας;
Το πάθος οδηγεί στην έμπνευση και η έμπνευση φέρνει τον ενθουσιασμό για το θέμα που επιλέγεις. Αλλά αν με ρωτήσετε ποιο είναι το βασικό στοιχείο της δημιουργικότητας, θα σας έλεγα ότι είναι η σκληρή δουλειά. Γιατί μέσα από αυτήν γεννιούνται οι καινούριες ιδέες, εξελίσσεται ο καλλιτέχνης και το έργο του. Αυτά βέβαια είναι πάντοτε συνάρτηση εξωτερικών παραγόντων όπως ο τρόπος που ζεις κάποιος, οι εμπειρίες που βιώνει, ακόμη και οι κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις. Στην Ελλάδα των τελευταίων χρόνων, νομίζω ότι αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό.
- Η πρωτοτυπία στην τέχνη είναι τελικά ο καθοριστικός ίσως τελικά ο μόνος παράγοντας αθανασίας ενός έργου αλλά και ενός δημιουργού;
Η αναζήτηση της πρωτοτυπίας στην τέχνη δεν είναι κάτι απορριπτέο. Ούτε όταν προκύψει τυχαία.
Το παράδειγμα του Καντίνσκι είναι χαρακτηριστικό. Ένα βράδυ επιστρέφοντας στο εργαστήρι του βρήκε έναν πίνακα πεσμένο στο πλάι. Τα χρώματά του είχαν αναμιχθεί, η σαφής απεικόνιση δεν υπήρχε πια. Αυτό στάθηκε αφορμή ο Καντίνσκι να μην ζωγραφίσει ξανά παραστατικά και να γίνει ο θεωρητικός της αφηρημένης τέχνης.
Ωστόσο, όταν γίνεται αυτοσκοπός συνήθως οδηγεί σε εκτρώματα, τα οποία μάλιστα προβάλλονται ως σπουδαία έργα τέχνης, αναλόγως με το μάρκετινγκ.
Η εποχή μας φυσικά έχει χάσει τις σταθερές της σε πολλά επίπεδα και, φυσικά, στη ζωγραφική. Η τέχνη δεν έχει αυστηρά πλαίσια, αλλά δεν είναι και χωρίς κανόνες.
Πιστεύω ότι σε κάθε περίπτωση το στοιχείο που χαρίζει ποιότητα σε ένα έργο και αθανασία στο δημιουργό του είναι η αρμονία. Αυτή που δεν γίνεται πάντα αντιληπτή από τον δέκτη του έργου τέχνης, αλλά συνήθως υποσυνείδητα, δημιουργώντας έντονα συναισθήματα.
Το να πετύχεις, λοιπόν, την αρμονία στη ζωγραφική είναι τέχνη!
- Στο έργο σας χρησιμοποιείτε μια μικτή τεχνική που συνδυάζει τη φωτογραφία με τη ζωγραφική. Μιλήστε μας λίγο για την επιλογή σας αυτή. Είναι ένας τρόπος να φέρνετε επάνω στον καμβά όλες εκείνες τις λεπταίσθητες αποχρώσεις των αισθημάτων που προκαλούνται όταν η σκέψη ξαναγυρνά σε εμπειρίες ζωής και σε ανθρώπους που διαδραμάτισαν ενεργό ρόλο στη ζωή μας και συναντάται με την απώλειά τους;
Είναι μια τεχνική που πρωτοδούλεψα στη Σχολή Καλών Τεχνών του Περπινιάν, στη Γαλλία. Την αξιοποίησα μετά από πολλά χρόνια, στην έκθεση της Μνήμης, στην οποία αναφέρεστε. Ήταν ένα μέσο για μένα για να μετατρέψω την εικόνα σε έννοια. Για παράδειγμα, στη σειρά αυτή, οι εικόνες από το προσωπικό μου παρελθόν δεν σηματοδοτούν τα δικά μου αγαπημένα πρόσωπα και βιώματα αλλά έννοιες όπως το «τέλος εποχής», η ξενοιασιά της νεότητας, η νοσταλγία, οι εμπειρίες κλπ.
- Πιστεύετε ότι η τέχνη μπορεί να εστιάζει στην ομορφιά αλλά η αφηγηματική της δύναμη να λειτουργεί παράλληλα και ως καταγγελία στις σύγχρονες κοινωνίες που ζούμε. Είναι αυτός ένας από τους ρόλους της;
Πιστεύω ότι η ίδια η ομορφιά είναι ένα δυνατό αντίβαρο κατά της ασχήμιας, της κυνικότητας, της αγριότητας, της δυστυχίας που επικρατεί στην εποχή μας. Ίσως αν ζούσαμε μια πολύ όμορφη εποχή να ζωγραφίζαμε σκοτεινά θέματα.
Αρκετοί εικαστικοί προτιμούν να σχολιάζουν τη σκληρή πραγματικότητα με ακόμη μεγαλύτερη σκληρότητα. Δε συμφωνώ. Το βρίσκω εύκολο. Προτιμώ το σοκ της ομορφιάς. Εκείνης που χαρίζει διέξοδο στον θεατή ενός έργου τέχνης.
Σκοπός της τέχνης ή, αν θέλετε, της ζωγραφικής, δεν είναι η αλήθεια της εικόνας αλλά η αλήθεια των συναισθημάτων
- Σε ποιο βαθμό επηρεάζεται το έργο ενός καλλιτέχνη από τις τρέχουσες κοινωνικοοικονομικές εξελίξεις σε παγκόσμιο επίπεδο;
Σαφώς επηρεάζεται, με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο. Και οι καλλιτέχνες είναι άνθρωποι, είναι πολίτες του κόσμου. Ο καθένας εκφράζει αυτό που εισπράττει. Θετικό ή αρνητικό.
- Αναφερόμενος στην τέχνη ο Ματίς έλεγε πως: «Η ακρίβεια στην απεικόνιση δεν σημαίνει αλήθεια». Συμφωνείτε μαζί του;
Συμφωνώ απόλυτα. Όπως και η αλήθεια του καθενός στην απεικόνιση δε σημαίνει ακρίβεια. Με την έννοια ότι σκοπός της τέχνης ή, αν θέλετε, της ζωγραφικής, δεν είναι η αλήθεια της εικόνας αλλά η αλήθεια των συναισθημάτων.
- Στη λογοτεχνική αφήγηση ο υπαινιγμός είναι ένα ισχυρό εργαλείο. Ισχύει το ίδιο και στη ζωγραφική;
Ισχύει και μάλιστα η γοητεία του υπαινιγμού στη ζωγραφική είναι ότι δίνει τη δυνατότητα στον θεατή να κάνει ένα έργο «δικό του», ανάλογα με την ερμηνεία που θα του δώσει. Κι αυτό, νομίζω, είναι το στοιχείο που κάνει την τέχνη μεγάλη.
Το θέμα δεν είναι να γίνουμε όλοι καλλιτέχνες ή θεωρητικοί της τέχνης, αλλά να μάθουμε να ζούμε μ’ αυτήν
- Τελειώνει ποτέ η «ανάγνωση» ενός έργου τέχνης;
Όχι, ούτε για τον δημιουργό ούτε για τον θεατή. Γιατί η ανάγνωσή του εξαρτάται από την εποχή και τις συνθήκες. Η Γκουέρνικα π.χ. είναι ένα έργο που διαβάζεται με τον ίδιο τρόπο, ως αντιπολεμικό, ωστόσο αποτελεί διαχρονική αναφορά. Παραπέμπει τόσο στον ισπανικό εμφύλιο, όσο και για όσα συμβαίνουν σήμερα στο Χαλέπι. Αλλά και σε γεγονότα που συνέβησαν πριν τη ζωγραφίσει ο Πικάσο. Μήπως δεν θυμίζει τη «Σφαγή της Χίου» του Ντελακρουά;
- Αναρωτιέμαι αν οι σύγχρονοι Έλληνες είναι ικανοί, θέλω να πω έχουν την παιδεία που απαιτείται για να «διαβάσουν» έναν πίνακα ζωγραφικής;
Δεν είναι θέμα καλλιτεχνικού αναλφαβητισμού, αλλά ότι γενικώς δεν είμαστε εκπαιδευμένοι γύρω από την τέχνη. Το θέμα δεν είναι να γίνουμε όλοι καλλιτέχνες ή θεωρητικοί της τέχνης, αλλά να μάθουμε να ζούμε μ’ αυτήν. Κι αυτό ξεκινά από το σχολείο. Στη Γαλλία ή στο Βέλγιο βλέπουμε μαθητές όχι απλώς να επισκέπτονται αλλά να κάνουν μάθημα σε ένα μουσείο. Τα παιδιά από μικρά πρέπει να μαθαίνουν να σέβονται το καλλιτεχνικό έργο, ακόμη κι όταν είναι υπαίθριο. Να μαθαίνουν να σέβονται τη ματιά της τέχνης στη ζωή, τα πορίσματά της για τα πράγματα. Να καλλιεργούν την καλαισθησία.
- Υπάρχουν συγκεκριμένοι ζωγράφοι που έχουν επηρεάσει το έργο σας;
Οι αναφορές είναι πολλαπλές. Θα ξεχώριζα τον Μαρκ Ρόθκο, τον Ρίχτερ, τον Τέρνερ, τον Μονέ γιατί όλοι εξέφρασαν σε διαφορετική εποχή και με το δικό τους τρόπο τη δύναμη της απλότητας, του φωτός και του χρώματος. Αντίστοιχα και Έλληνες ζωγράφοι όπως ο Κωνσταντίνος Βολανάκης, ο Σπύρος Βασιλείου ή ο Θεσσαλονικιός Παύλος Βασιλειάδης για τους ίδιους ακριβώς λόγους.
- Ο Γιάννης Τσαρούχης είχε πει πως το πιο σημαντικό προσωπικό χαρακτηριστικό το οποίο πρέπει να έχει ένας ζωγράφος είναι η πειθαρχία. Εσείς συμφωνείτε σ’ αυτό ή ποιο νομίζετε ότι είναι σημαντικότερο;
Ο Τσαρούχης είναι δάσκαλος κι εμείς μαθητές. Αυτό που λέει είναι δίδαγμα, όχι απλώς άποψη, που με βρίσκει απόλυτα σύμφωνη. Ο ζωγράφος βρίσκεται σε καθημερινή άσκηση αποτύπωσης σκέψεων και συναισθημάτων. Γι’ αυτό η πειθαρχία είναι εξαιρετικά σημαντική. Ο ίδιος ο εαυτός του είναι το αφεντικό του. Αλλά και από μια άλλη, πιο απλή οπτική: ένας αγαπημένος ζωγράφος, ο Γιάννης Σταύρου, μου είχε πει κάποτε ότι ο ζωγράφος πρέπει να ασχολείται καθημερινά με τη ζωγραφική γιατί αυτή είναι η δουλειά του.
- Θα μας πείτε δυο λόγια για την επόμενη δουλειά σας; Με τι ασχολείστε αυτή την περίοδο;
Στη ζωγραφική ποτέ δεν ξέρεις ποια θα είναι η επόμενη δουλειά που θα παρουσιάσεις στο κοινό. Οι καλλιτεχνικές αναζητήσεις είναι πολλαπλές και ταυτόχρονες μέχρι να σε πάρει κάποιο χέρι και να σε φέρει σε επαφή με το κοινό. Αυτή την περίοδο… παλεύω πάλι με τα χρώματα για ένα θέμα που σχετίζεται με την πόλη μου, τη Θεσσαλονίκη.
Smaro 