«Λιτή και προσεγμένη εικονογράφηση της Σμαρώς»

Γράφει ο Όμηρος Ταχματζίδης για τη νουβέλα «Η Παναγία του Βλαντίμιρ» της Έλενας Αρτζανίδου με εικονογράφηση της Σμαρώς Τζενανίδου (εκδ. Σύγχρονοι Ορίζοντες, 2025) | το κείμενο δημοσιεύτηκε στη σελίδα facebook Ομηρικοί Λόγοι

ΤΟ ΕΙΚΟΝΙΣΜΑ της Παναγίας στον ιερό ναό του αγίου Χαραλάμπους στο χωριό Μαυρονέρι του νομού Κιλκίς, σιμά στα όρια της Θεσσαλονίκης, γίνεται η αφορμή για να ξετυλίξει η Έλενα Αρτζανίδου μια ιστορία φερμένη, όπως και η εικόνα της Παναγίας του Βλαντιμίρ, από την περιοχή της Μαύρης Θάλασσας.

Ο ΤΟΜΟΣ, ο οποίος κυκλοφόρησε φέτος τον Μάρτιο (2025) από τις εκδόσεις “Σύγχρονοι ορίζοντες” περιλαμβάνει επίσης επεξηγηματικό πραγματολογικό υλικό, ένα σημείωμα του μητροπολίτη Κιλκισίου και Πολυανής Βαρθολομαίου, έναν χαιρετισμό του αρχιμανδρίτη Ευγενίου Ιωάννου, ο οποίος φαίνεται ότι αποτελεί τον παρακινητή για την συγγραφή της συγκεκριμένης νουβέλας, ορισμένα “λόγια της συγγραφέως, κάτι σαν πρόλογος” στην αρχή της έκδοσης και μια δισέλιδη ενότητα με κάποια επεξηγηματικά στοιχεία από την συγγράφισσα για την “γέννηση” του εν λόγω πεζογραφήματος.

Η ΠΡΟΣΕΓΜΕΝΗ εκδοτική εργασία των “Σύγχρονων οριζόντων” αποτελείται από συνολικά τέσσερα δεκαεξασέλιδα, όπως θέλει η σχετική ορολογία στον χώρο των εκδόσεων.

ΣΤΟ εξώφυλλο του τόμου φιγουράρει μια εικόνα της Σμαρώς Τζενανίδου – ένα πλοιάριο με ελληνική σημαία στο κατάρτι του και κάποιες φιγούρες στο κατάστρωμα – ενώ στο οπισθόφυλλο διαμηνύεται από τους εκδότες προς τους αναγνώστες ότι ο τόμος είναι “μια ιστορική νουβέλα για όλες τις ηλικίες”.

Η ΕΛΕΝΑ ΑΡΤΖΑΝΙΔΟΥ μυθόπλασε μια ιστορία γύρω από μια υπαρκτή εικόνα, ωστόσο αντίγραφο κάποιας άλλης, η οποία βρίσκεται σήμερα στην Πινακοθήκη Τετριάκοφ της Μόσχας. Πρόκειται για μια εικόνα της “Παναγίας του Βλαντιμίρ”.

ΣΥΜΦΩΝΑ με το προλογικό σημείωμα του αρχιμανδρίτη Ευγενίου Ιωάννου η συγκεκριμένη Παναγία “αποτελεί μια από τις πιο γνωστές εικόνες της Ρωσίας”. Η δε αντίστοιχη αντιγραφή της του ιερού ναού του αγίου Χαραλάμπους στο Μαυρονέρι έχει αγιογραφηθεί το 1914 και μια αφιερωματική επιγραφή επεξηγεί την προέλευσή της.

ΑΥΤΟ το στοιχείο της προέλευσης επέλεξε η Έλενα Αρτζανίδου για την μυθοπλασία της και δημιούργησε γύρα από την εικόνα και το “ταξίδι” της από την περιοχή του Ευξείνου Πόντου στην Μακεδονία, όπως δηλώνει και ο υπότιτλος της νουβέλας “Από το Νοβοροσίσκ στον Πόντο και ξυπόλυτοι στη Μακεδονία”, μια συμβολική θρησκευτική-καταγωγική ιστορία του χωρίου Μαυρονέρι, ένα συμβολικό ιδρυτικό γεγονός της νέας ενορίας-κοινότητας.

ΕΧΟΥΜΕ και εδώ μια εκδοχή της λογοτεχνίας του τραύματος, η οποία ανθίζει σε διάφορες μορφές και ποιότητες στους χώρους της τρίτης και τέταρτης εγγράμματης γενιάς “προσφύγων”.

Το “τραύμα” είναι μια μεθύστερη κατασκευή του ιστορικού παρελθόντος και αφορά κυρίως απογόνους εκείνων οι οποίοι υπέστησαν διώξεις και κακοποιήθηκαν στο παρελθόν.

ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΙ συνήθως απορροφώνται από τις ανάγκες επιβίωσης στις νέες συνθήκες που τους περιβάλλουν και πολύ αργά στη ζωή τους ή και ποτέ δεν επανέρχονται σε όσα του συνέβησαν. Απωθούν τα σκληρά γεγονότα και απωθούνται από αυτά. Υπάρχει και ένα στοιχείο μέριμνας για τους απογόνους τους, ένα είδος αγάπης, η οποία εκδηλώνεται με την άρνησή τους να ενθυμηθούν και να αφηγηθούν τα δεινά που υπέστησαν για να μην επιβαρύνουν με τα πάθη τους τούς απογόνους τους.

ΚΑΙ είναι οι γενιές των απογόνων οι οποίες προσπαθούν ποικιλοτρόπως να “αναστήσουν” το αποσιωπημένο παρελθόν των προγόνων μέσω της διαρκούς κατασκευής του τραύματος των διωγμών και του ξεριζωμού.

ΣΕ ΤΟΥΤΗ την σφαίρα της εκ των υστέρων κατασκευής του τραύματος ανήκει και η συγκινητική καταγωγική ιστορία της Έλενας Αρτζανίδου. Στο πλαίσιο αυτό συνθλίβεται πολλές φορές το ιστορικό και πραγματολογικό υλικό, αλλά τούτο ελάχιστη σημασία έχει για το πεζογράφημα. Τούτο έχει τον δικό του τόπο και χρόνο, τις δικές του χωροχρονικές διαστάσεις της πραγματικότητας και αυτή απορρέει από την συνοχή ή όχι της αφήγησης, της στερεότητάς του μύθου της, την δυναμική του γλωσσικού ύφους του κειμένου.

ΚΑΘΕ κείμενο κατασκευής ενός παρόμοιου τραύματος είναι και ένα υπόρρητο αίτημα του φορέα του προς την υπόλοιπη κοινωνία και κυρίως προς την εξουσία. Στην περίπτωσή μας αυτό αφορά σε εκείνο της συμπερίληψης της συγκεκριμένης ιστορικής γεωγραφίας του “τραύματος”, όπως αυτή καταγράφεται στο αφήγημα, στο κεντρικό εθνικό αφήγημα.

ΑΠΟ τούτη την οπτική ερμηνεύεται και η επιθυμία του ιερωμένου για την δημιουργία μιας ιστορίας συνέχειας (“θέλω ένα παρόμοιο βιβλίο”), κατάληξης (στο Μαυρονέρι) και επούλωσης του τραύματος.

Η ΕΛΕΝΑ ΑΡΤΖΑΝΙΔΟΥ αφιερώνει το νέο πεζογράφημά της “στη μνήμη όλων των Ποντίων”. Το “τραύμα” εξακολουθεί να δηλώνεται ως “ανεπούλωτο” και αναπαραγώμενο. Το υπόρρητο αίτημα αποκατάστασης της μνήμης αιωρείται και σε τούτο το λογοτεχνικό πόνημα.

ΣΤΑ επιπλέον “συν” της έκδοσης θα πρέπει να αναφερθεί η εικονογράφηση του τόμου. Διευκολύνει το ξεφύλλισμά του από ομάδες του πληθυσμού, οι οποίες εξακολουθούν να μην είναι εξοικειωμένες με την “βαριά” ανάγνωση και κυρίως τα μικρότερα παιδιά που κάνουν τα πρώτα βήματά τους στην ανάγνωση λογοτεχνικών κειμένων. Να μην λησμονούμε ότι η Έλενα Αρτζανίδου θητεύει με συνέπεια για πολλά χρόνια στο χώρο της παιδικής λογοτεχνίας.

ΤΕΛΟΣ για να επιβεβαιώσουμε κάπως και τους εκδότες. Το αφηγηματικό σύμπαν της νουβέλας κινείται σε ασαφή ηλικιακά όρια: είναι όντως μια ευχάριστη ιστορία για μικρούς και μεγάλους.