Γράφει η Ίρις Κρητικού | Αρχαιολόγος, Ιστορικός της Τέχνης / το κείμενο για την έκθεση «Οι Αόρατοι της Γης» που παρουσιάστηκε στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, στην Αθήνα, το Νοέμβριο 2025
Η νέα ενότητα έργων της Σμαρώς Τζενανίδου, δράττει και ανασκάπτει συθέμελα το πλανητικό αποτύπωμα του «κατεπειγόντως», τρέποντάς το μέσω της δυναμικής και ευαίσθητης ζωγραφικής της σε διαδοχικά και αλληλοσυμπληρούμενα παλλόμενα πεδία παλίμψηστης τεκμηρίωσης, απτικής συνειδητοποίησης και διαδραστικής ενσυναίσθησης. Εστιάζοντας στην αναγκαστική μετακίνηση των πληθυσμών, με έργα φιλοτεχνημένα αποκλειστικά για την παρούσα έκθεση, η ζωγράφος συμπληρώνει με την τρέχουσα έννοια της «Σκέψης» μια τριλογία που ξεκίνησε το 2011 με την «Αθωότητα» και συνεχίστηκε το 2014 με τη «Μνήμη». Σε έναν εξακολουθητικά δονούμενο κόσμο, ο άνθρωπος ως μονάδα εύθραυστης ύπαρξης έρχεται αντιμέτωπος με συμπαντικές αλλαγές που καλείται να διασχίσει και να διαπλεύσει. Το εικαστικό αποτύπωμα της περιπέτειας αυτής του βίου, αφορά όλους μας, ακόμη και όσους από εμάς δεν βιώνουμε –ή, υποθέτουμε ότι δεν βιώνουμε- άμεσα τις σαρωτικές αλλαγές που συντελούνται ερήμην μας.
This is the way the world ends
Not with a bang but a whimper.
T.S. Eliot, The Hollow Men (extract)
Ruins, for me, are the beginning.
With the debris, you can construct new ideas.
They are symbols of a beginning.
Anselm Kiefer
Τα έργα αυτά ζωγραφίζονται τώρα. Τώρα, γιατί, περισσότερο από ποτέ, ο πλανήτης Γη και όλοι όσοι τον κατοικούν, δεν έχουν πλέον την επιλογή της επόμενης ημέρας. Καταστροφικές πλημμύρες και φονικές κατολισθήσεις στην Ευρώπη, τυφώνες στην ήπειρο της Αμερικής, διαδοχικά κύματα εξαντλητικού καύσωνα στον Καναδά και την Αυστραλία, αφανιστικές πυρκαγιές στα δάση του Αμαζονίου, αναγκαίες μετακινήσεις πληθυσμών εξαιτίας φυσικών αιτιών ή εξαιτίας εμπόλεμων ζωνών σε τόπους όπου μαζί με τον άνθρωπο και το περιβάλλον αφανίζεται και συνθλίβεται ως σκόνη και η πολιτιστική μνήμη, μολυσμένοι ωκεανοί και υπερ-αλίευση, αστική δυστοπία και υπερ-τουρισμός, παρατεταμένη ξηρασία και λιμός που οδηγεί σε θάνατο από ασιτία χιλιάδες παιδιά και ενήλικες στον πλανήτη, εξαντλητικό φαινόμενο του θερμοκηπίου και ανησυχητική άνοδος της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας, ακυρώνουν το αύριο, συντρίβουν διαδοχικά τη νενομισμένη ανθρώπινη μοίρα, τη συνθλίβουν και την πετούν στο κενό.
Καταμεσής μιας εξακολουθητικά επιδεινούμενης περιβαλλοντικής κρίσης, η Σμαρώ Τζενανίδου ενώνει τη δική της φωνή με την παγκόσμια κίνηση της τέχνης σε εγρήγορση και την επιτακτική ενεργή της παρουσία. Τα εντατικά της φασματικά πεδία, τα οξυδερκή της εικαστικά σχόλια που αρθρώνουν έξεργους γεωφυσικούς και κοινωνικούς χάρτες συμβάντων φρικιαστικών και παράλογων, συνδιαλέγονται με τις αντίστοιχες καταθέσεις σημαντικών καλλιτεχνών από διαφορετικά μέρη του κόσμου. Το βλέμμα της ζωγράφου συναντά άλλα βλέμματα, διασχίζει εγκάρσια το οριοθετημένο οπτικό πεδίο της εικόνας, εξερευνά τα πρωτογενή της συστατικά ως πραγματολογικά δεδομένα, αμφισβητεί το δοσμένο παρόν επιζητώντας την ανατροπή και τη λύση του, επιβεβαιώνοντας τον καίριο ρόλο της τέχνης σε εποχές καταιγιστικών αλλαγών και θεμέλιας κρίσης.
Εργαζόμενη με τρόπο κατοπτρικό και ανασκαπτικό, η Σμαρώ Τζενανίδου μας αποκαλύπτει έναν δυστοπικό κόσμο, που αρθρώνεται με γλαφυρή ζωγραφική δεξιότητα και ζοφερή μαεστρία. Ιμπρεσιονιστικά φάσματα στιγμιαίου αποτυπωμένου χρώματος, χροιές ένσαρκες βιωμένου τόπου και χρόνου, μεταβατική διάφανη ύλη νερού που απλώνεται καλειδοσκοπικά, αρθρώνοντας αθόρυβα διαδοχικές συντμήσεις ολέθρου, σκιές πόλεων και διαγράμματα γερασμένων κτηρίων. Ιχνηλατήσεις ανθρώπινης παρουσίας σε βίαιη μετακίνηση, συμβάντα αθέατα στη μεγάλη εικόνα της ιστορίας, καθρεφτίζονται εδώ σε στροβιλική ή εγκάρσια ροή, διεκδικώντας το βλέμμα. Διεκδικώντας το βλέμμα για τους περισσότερους από διακόσια εκατομμύρια «Αόρατους της Γης», τους κλιματικούς πρόσφυγες (climate refugees) που παραμένουν ανέστιοι τα τελευταία δέκα περίπου χρόνια και ταυτόχρονα μη αναγνωρισμένοι και μη ενταγμένοι σε νομικό πλαίσιο από τη διεθνή κοινότητα, υφιστάμενοι αναρίθμητες και αδιέξοδες κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις.
Στο ταξίδι αυτό προς το άγνωστο, η εντατική παλέτα της ζωγράφου συχνά ωστόσο περνά από το σκοτάδι στο φως, υπαινισσόμενη κάποιες σχισμές ελπίδας. Κάποιες διεξόδους που ενδεχομένως μπορούν να συντελεστούν μέσω της ευαισθητοποίησης και της συνειδητοποίησης μιας πλανητικής τροχιάς που μας αφορά και μας συμπαρασύρει όλους. Μέσω βεβαίως και της ίδιας της τέχνης που λειτουργώντας αυτοαναφορικά και ακτιβιστικά, φέρει ολόκληρο το διανοητικό και συναισθηματικό φορτίο του κόσμου. Εγκαλώντας την προσωπική και συλλογική γεωγραφική και συναισθητική αφύπνιση του θεατή με όχημα την επιβλητική σωματοποίηση της αλήθειας που επιτυγχάνει η ζωγραφική της, η Σμαρώ Τζενανίδου καταθέτει ένα έγκυρο διαβατήριο σε άβατες και αόρατες περιοχές που κελεύουν εδώ και τώρα την εγρήγορση της δικής μας εν υπνώσει ανθρωπιάς. Της δικής μας ορατότητας, επίγνωσης και φροντίδας.
Smaro 